Rozpoznawanie i rozwiązywanie problemów edukacyjnych

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 3 sierpnia 2000 r. w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli mówi o zamieszczaniu w dokumentacji swojego dorobku zawodowego opisu i analizy co najmniej dwóch przypadków rozpoznawania i rozwiązywania problemów edukacyjnych, wychowawczych lub innych, z uwzględnieniem specyfiki typu i rodzaju szkoły, w której nauczyciel mianowany ubiegający się o awans na stopień nauczyciela dyplomowanego jest zatrudniony.

Wprowadzenie

Rozpoznawanie i rozwiązywanie problemów dydaktycznych i wychowawczych jest czynnością niełatwą i nie mamy zamiaru ani wyczerpania tematu, ani dostarczenia gotowej recepty postępowania. Zamierzamy jedynie przedstawić propozycję, być może dyskusyjną.

Zacznijmy od przypomnienia treści takich podstawowych pojęć, jak: problem, edukacja, diagnoza, metoda, technika, narzędzie badań.

Problem oznacza - zgodnie ze słownikowym rozumieniem - zadanie wymagające pokonania jakiejś trudności o charakterze praktycznym lub teoretycznym przy udziale aktywności badawczej podmiotu.

Słowo edukacja etymologicznie wywodzi się z języka łacińskiego educatio - wychowanie. Obecnie coraz bardziej upowszechnia się szerokie rozumienie tego terminu jako ogół procesów oświatowo-wychowawczych obejmujących kształcenie i wychowanie. I w tym znaczeniu będziemy tego słowa używać.

Większość pedagogów rozumie pod pojęciem diagnozy rozpoznanie stanu rzeczy, ustalenie nie tylko ułomności, braków, ale i tego, co funkcjonuje dobrze. 1

Odnotujmy, że dotąd nie ma jednoznacznego rozumienia metod i technik badawczych. Zgodnie z propozycją Aleksandra Kamińskiego przyjętą przez wielu pedagogów metoda badawcza to zespół teoretycznie uzasadnionych zabiegów koncepcyjnych i instrumentalnych obejmujących najogólniej całość postępowania zmierzającego do rozwiązania określonego problemu naukowego. Technika badań to czynności praktyczne regulowane starannie wypracowanymi dyrektywami pozwalającymi na uzyskanie optymalnie sprawdzonych informacji, opinii, faktów. 2 Narzędzie badań jest przedmiotem służącym do realizacji wybranej techniki badań, pomocnym w zbieraniu danych.

Innymi słowy, metoda zawiera w sobie szereg działań o różnym charakterze, zjednoczonych celem generalnym i ogólną koncepcją działań. Technika badawcza oznacza czynność, np. obserwowania, prowadzenia wywiadu. Natomiast narzędzie badawcze służy do gromadzenia danych z badań. Narzędziem badawczym jest np. kwestionariusz ankiety, wywiadu, test itp. 3

Rozwiązywaniu problemów zarówno dydaktycznych, jak i wychowawczych może służyć procedura obejmująca najważniejsze - z praktycznego punktu widzenia etapy - i występujące w nich kolejne czynności.


ETAPY:

Formułowanie problemu

>>

Diagnoza

>>

Projektowanie rozwiązania

>>

Wdrażanie projektu

>>

Ewaluacja


Przedstawiony schemat można aplikować do różnych sytuacji edukacyjnych. Jednak w zależności od problemu i przygotowania nauczyciela do samodzielnej pracy badawczej może on ulegać pewnym zmianom i modyfikacjom. Nie zawsze musi wystąpić etap wdrażania i ewaluacji.

Etap formułowania problemu

W zarysowanym schemacie pierwszym etapem poczynań jest sformułowanie problemu. Bogactwo codziennego życia szkolnego dostarcza nam wielu sytuacji problemowych. Trudności natury praktycznej czy teoretycznej pojawiają się przed nami same.

Stąd ważne jest dostrzeżenie danego problemu na tle szerszej sytuacji problemowej. Np. wysoka absencja uczniów w niektórych klasach maturalnych może, a nawet powinna skłonić wychowawcę do podjęcia wysiłku celem przezwyciężenia tego zjawiska, w konsekwencji wywołać nastawienie badawcze. Odczucie niewiedzy, nieumiejętność natychmiastowego przezwyciężenia powstałej trudności wywołuje u wychowawcy klasy stan zakłopotania i niepokoju. Problemy badawcze ze względu na przedmiot poznania mogą mieć charakter opisowy lub wyjaśniający. 4

Mogą być stawiane w formie pytań rozstrzygnięcia lub dopełnienia. Problemy badawcze w postaci pytań rozstrzygnięcia rozpoczynają się od partykuły „czy”, poprzedzającej zdanie oznajmujące. Odpowiedzieć na nie można tylko „tak” lub „nie”. Problemy te dotyczą cech zmiennych czyli pytań o pojedyncze zdarzenia. Przykładem może być pytanie: Czy rezygnacja z obowiązku przedkładania w szkole zaświadczenia lekarskiego jako dokumentu usprawiedliwiającego nieobecność ucznia powoduje wzrost absencji uczniów?

Problemy badawcze w postaci pytań dopełnienia nie sugerują z góry żadnych możliwych odpowiedzi. Rozpoczynają się od zaimków pytajnych lub przysłówków: „jak?”, „kto?”, „co?”, „ile?”, „gdzie?”, „w jakim stopniu?”, „dlaczego?”, np.: Dlaczego uczniowie wagarują? Jak nietrudno dostrzec, ten typ problemu badawczego dotyczy zależności sprawczych, relacji i związków między zmiennymi niezależnymi i zależnymi. Przykładowo, pierwsze z nich określają działania wychowawcze, a drugie skutki tych działań.

Nie każde pytanie jest problemem badawczym. Nie jest nim pytanie, na które szukamy gotowej odpowiedzi, bez własnych dociekań. Wyjątek stanowią pytania, których celem jest zapoznanie się z opiniami osób badanych w określonych sprawach. 5

Powróćmy jednak do głównego wątku naszych rozważań. W wyniku przeżywanej sytuacji problemowej jawi się nam problem w sposób ogólny. Warunkiem właściwego postępowania badawczego, na miarę naszych kompetencji, jest dokładne sformułowanie problemu. Zaleca się, by formułować problemy w sposób prosty, jasny, konkretny i wyczerpujący. Problem powinien określać zakres naszej niewiedzy i tym samym wskazywać obszar naszych poszukiwań.

Kolejną zasadą formułowania problemu jest zawarcie w nim generalnych zależności między zmiennymi, np. trudności wychowawcze a sytuacja rodzinna ucznia.

Dalszą zasadą jest rozstrzygalność empiryczna oraz wartość praktyczna problemu. Problemy badawcze powinny na ogół przyjmować postać pytań dopełnienia. 6 Przykładem może być pytanie: Kto i dlaczego nie ćwiczy na zajęciach wychowania fizycznego?

Niezwykle istotne jest dostrzeżenie interesującego nas problemu w świetle literatury, sprawdzenie, czy i co pisano o problemie, jakie badania przeprowadzono.

Formułowanie problemu łączy się z koniecznością uświadomienia sobie, kogo lub co pragniemy objąć badaniem. Problem może dotyczyć uczniów, nauczycieli, rodziców, zdarzeń czy zjawisk. Stąd powinniśmy zdobyć podstawowe informacje na temat ucznia, grupy uczniów, klasy szkolnej czy danego zdarzenia lub zjawiska.

W tym etapie zachodzi także potrzeba udzielenia sobie odpowiedzi na pytania typu: Dlaczego chcę rozwiązać problem? Jakie znaczenie dla praktyki szkolnej, funkcjonowania ucznia, grupy uczniów, klasy ma lub może mieć jego rozwiązanie? 7

Etap diagnozy

Przystępując do opracowania koncepcji rozwiązania problemu musimy dysponować określonymi danymi. Stąd kolejnym etapem powinno być rozpoznanie dotyczące:

Rodzaj problemu rzutuje na dobór odpowiedniej metody badań, a to z kolei decyduje o doborze stosownej techniki (technik ) badań, a wybrana technika wyznacza narzędzia badawcze. 9

W literaturze z zakresu metodologii badań pedagogicznych metody badań (łącznie ze stosowanymi na ogół w związku z nimi technikami badawczymi) systematyzuje się w sposób następujący: sondaż diagnostyczny, obserwacja, eksperyment pedagogiczny, metoda socjometryczna, analiza dokumentów, metoda indywidualnych przypadków i metoda monograficzna.

Ilustracją może być poniższy przykład. Jeśli szukamy odpowiedzi na pytanie: - Dlaczego uczniowie danej klasy nie przejawiają zainteresowań historycznych? To podstawową metodą powinien być sondaż diagnostyczny przy zastosowaniu techniki ankietowej, wywiadu, rozmowy albo wszystkich wymienionych technik.

Przypomnijmy, że technika ankietowa polega na zbieraniu informacji, opinii poprzez wypełnianie przez respondentów kwestionariusza. Wywiad to bezpośrednia rozmowa z nauczycielem, uczniem, których zdanie np. o zainteresowaniach historycznych uważamy za przydatne. Jeżeli przygotujemy wcześniej pytania, które zamierzamy zadać i zadamy je kilku nauczycielom, kilku lub kilkunastu uczniom, wówczas przez porównanie odpowiedzi uzyskamy informacje dotyczące powszechności interesującej nas kwestii, wiarygodności lub siły przekonań rozmówców. 10

Przykładowo uczniowie palący papierosy, pijący alkohol, zażywający narkotyków, przejawiający zachowania agresywne mogą być objęci studium indywidualnych przypadków. W zastosowaniu tej metody użytecznymi technikami badań są: rozmowa, wywiad, analiza dokumentów osobistych, obserwacja uczestnicząca, testy psychologiczne i techniki projekcyjne. Przydatną w prowadzeniu badań metodą indywidualnych przypadków może być też tzw. „teczka biograficzna ucznia”. Metoda ta wymaga konfrontacji z danymi pochodzącymi z różnych źródeł. M. Łobocki odnotował, że metodę indywidualnych przypadków uważa się na ogół za „niedostatecznie trafną i rzetelną”. 11

W podsumowaniu powyższych rozważań trudno jest oprzeć się stwierdzeniu, że różnorodność technik badawczych zastosowanych w ramach danej metody i narzędzi badawczych posłużyć nam może do wykrycia źródeł, okoliczności, wyjaśnienia przyczyn zdarzenia, zjawiska problemu, jego objawów, przebiegu i skutków.

Etap projektowania rozwiązania

Ważne z pedagogicznego punktu widzenia jest, aby w naszych działaniach nie ograniczyć się tylko do rozpoznania zdarzenia, zjawiska, problemu. Diagnoza powinna stanowić punkt wyjścia dla projektowania działań dydaktycznych, wychowawczych czy opiekuńczych służących rozwiązaniu problemu.

Przypomnijmy, że projekt to inaczej zamierzony plan działania, postępowania, pomysł. 12 Stąd planując nie tyle oddziaływania dydaktyczno-wychowawcze na ucznia, co wspomaganie ucznia (uczniów) w rozwoju osobowościowym i intelektualnym określamy cele i drogi ich realizacji.

Szerzej rzecz ujmując należy:

Interesującym przykładem dydaktycznym może tu być rozwiązanie problemu: Jak efektywnie uczyć się historii? Diagnoza stanu wiedzy historycznej i umiejętności uczniów może dostarczyć informacji o niepowodzeniach niektórych z nich w tym zakresie. Powinna ona nie tylko informować, lecz także być pomocą dla ucznia w jego rozwoju, służyć racjonalizacji jego działań i działań nauczyciela historii. W istocie diagnoza powinna stanowić podstawę planowania rozwiązania sformułowanego problemu.

Projektując rozwiązanie problemu niepowodzeń uczniów z historii można rozpatrywać go w różnych aspektach. Na przykład od strony metodyki nauczania historii, co jest sprawą nauczyciela, od strony metodyki uczenia się przedmiotu historii - i to już jest sprawą uczniów. 13

Etap wdrażania projektu

Oczywiście, można projektować działania, i zapewne warto. Potem powinno nastąpić podejmowanie działań związanych z realizacją projektu. Rozpatrzmy to na przykładzie problemu efektywnego uczenia się historii.

Jak zauważył Witold M. Putkiewicz, o powodzeniu podczas uczenia się decydują głównie trzy czynniki: celowość, poprawność i zainteresowanie.

Uczniowie pytają, po co uczymy się historii? W tej sytuacji koniecznie trzeba wskazać i przedyskutować z nimi funkcje historii: poznawczą, kształcącą, wychowawczą, kulturową i integracyjną. Określają one nie tylko rolę historii, ale także, a może przede wszystkim, jej potrzebę w życiu współczesnego człowieka i społeczeństwa.

Z kolei będziemy przestrzegać uczniów przed popełnianiem takich błędów w uczeniu się tego przedmiotu, jak np. uczenie się werbalne bez należytego zrozumienia materiału historycznego. 14

Prawidłowość w uczeniu się to nie tylko walka z zakorzenionymi błędami, lecz także wdrażanie uczniów do właściwego, adekwatnego do specyficzności materiału historycznego uczenia się.

Po pierwsze - znajomość przez uczniów technik racjonalnego uczenia się i posługiwanie się nimi.

Po drugie - stosowanie takich podstawowych zasad właściwych w opanowywaniu materiału historycznego, jak np.:

Po trzecie - racjonalne utrwalanie materiału, tzn. nie według kolejności lekcji lecz według obszerniejszych zagadnień czy problemów. Dobre efekty daje przeznaczenie do utrwalenia ciągów dziejowych, 15 np. polityka zagraniczna pierwszych Piastów. Korzystne jest też nowe grupowanie faktów, postaci, zjawisk w przekroje historyczne typu: ziemie polskie pod zaborami na przełomie stuleci XIX i XX w.

Aby rozwijać zainteresowania historyczne uczniów będziemy stosować odpowiednie metody, formy i środki dydaktyczne. W procesie nauczania historii musi być miejsce nie tylko na rozumowe, ale i emocjonalne poznawanie przeszłości.

Etap ewaluacji

Termin ewaluacja bywa używany od niedawna w polskiej literaturze i praktyce pedagogicznej. Oznacza on ocenę, oszacowanie. Etap ewaluacji zamyka proces rozwiązywania problemu. W tym etapie dokonujemy oceny zastosowanych strategii postępowania, a także oceny jego wyników w dziedzinie wychowania, opieki czy kształcenia.

Z powyższego wynika, że ewaluacja jest badaniem i oceną projektu działań oraz wyników bezpośrednich jego realizacji z uwzględnieniem tzw. efektów niezamierzonych. Wyniki dotyczą zmian w zakresie osobowościowym i intelektualnym uczniów. Natomiast ocena skutków odroczonych może być dokonywana po dłuższym okresie czasu po zakończeniu realizacji projektu działań.

Zarysowana w artykule propozycja procedury rozwiązywania problemów edukacyjnych wymaga przemyśleń, doświadczenia i odpowiedniego zasobu wiedzy, której źródłem jest literatura przedmiotu. Procedura ta została już częściowo zweryfikowana na zajęciach z nauczycielami historii i wiedzy o społeczeństwie.


dr Marian Giermakowski - II LO, WODN - Lublin


  1. Jakość szkoły - jej planowanie i diagnoza. Pod red. K. Stróżyńskiego. Jelenia Góra: Wydawnictwo Nauczycielskie 2000 s. 88
  2. A. Kamiński: Metoda, technika, procedura badawcza w pedagogice empirycznej. Studia Pedagogiczne. T. XIX, Wrocław 1970 s.31-37
  3. T. Pilch: Zasady badań pedagogicznych. Warszawa 1995 s. 42
  4. Zagadnienia związane z metodologią badań pedagogicznych szerzej omawia T. Pilch. Tamże, s. 19-23
  5. M. Łobocki: Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych. Kraków 1999, s. 104, 109, 180-181
  6. Zob. szerzej M. Łobocki: Wprowadzenie do metodologii... s. 105, 119-120; T. Pilch, op. cit., s. 24-25
  7. M. Pomianowska, M. Sieratycki, E. Tołwińska-Królikowska: Awans zawodowy nauczyciela. Poradnik. Warszawa 2000 s. 147
  8. Tamże
  9. T. Pilch, op. cit., s. 43
  10. Jakość szkoły..., s. 175
  11. Zob. szerzej M. Łobocki: Wprowadzenie do metodologii..., s. 247-248
  12. Słownik wyrazów obcych. Warszawa 1980 s. 604
  13. W. M. Putkiewicz: Zmora czy magistra vitae? Warszawa 1977 s. 14
  14. Tamże, s. 27, 42, 45, 53, 57, 89
  15. T. Słowikowski: Metodyka nauczania historii. Warszawa 1975 s. 40, 134